VERENLE KALIRKEN VERENE DÖNMEK

 

 

 

VERENLE KALIRKEN VERENE DÖNMEK

Şükrün Psikolojisi, Nimetin Unutkanlığı ve Öz-Utanç Üzerine

Dr. Fikret Gülaçtı

 

Bir Soru ile Başlamak

Şu basit soruyu kendinize bir sorun: Son bir yılda dileklerinizden kaçı gerçekleşti? Şimdi bir de şunu sorun: Bu gerçekleşenleri fark ettiğinizde içinizde ne hissettiniz? Ve en zor soru: Bugün o nimetleri hâlâ aynı canlılıkla taşıyor musunuz, yoksa zamanla sıradan bir zemine mi yerleştirdiniz?

Bu yazı, tam da bu soruların arasında dolaşıyor. İnsan neden dar günde daha çok dua eder, dar geçince susar? Neden elde edemediği şeyi elde ettiğinde şükretmek yerine çoğu zaman o şeyi "zaten hak ettiği" bir konuma taşır? Ve iç sesin fısıldadığı o utanç duygusu — bu bir hastalık mı, yoksa bir işaret mi?

Bu soruları felsefeden inanç psikolojisine, oradan günümüz pozitif psikolojisine kadar geniş bir yelpazede ele alacağız. Ama aynı zamanda yazı boyunca zaman zaman kendi kendini de sorgulayan, kendi sınırlarını da gören bir ses duyacaksınız — çünkü bu konuyu "nesnel" yazmak mümkün değil. Şükrü araştırmak, kendi şükransızlıklarımıza bakmayı da gerektiriyor.

 

I. Dar Gün, Var Gün: İnsanın Seçici Dinginliği

1.1. Sıkıntı İbadeti Nasıl Tetikler? Bir çok insan neden güzel havada dinsizdir!!

Felsefi geleneklerde ve semavi dinlerde ortak bir gözlem vardır: İnsan, sıkıntı içindeyken dua eder, bolluk içindeyken susar. Kur'an-ı Kerim bu gerçeği doğrudan tanımlar:

"İnsana bir zarar dokunduğunda, yan yatarken, otururken ya da ayaktayken bize yalvarır; ama sıkıntısını giderdiğimizde, sanki kendisine dokunan bir kötülük için bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider." (Yûnus 10/12)

Bu ayet bir eleştiri mi, bir tespit mi, yoksa bir ders mi? Muhtemelen üçü birden. Çünkü Kur'an burada insanı mahkûm etmiyor — onu tanımlıyor. Ve bu tanım, Batı psikolojisinin sonradan "tehdit güdümlü dikkat" (threat-driven attention) dediği şeyle örtüşüyor.

Nörobilim açısından bakıldığında, tehdit altındaki beyin —amigdala aktivasyonu yoluyla— anlam arayışına, bağlanma çabalarına ve öz-aşkınlık ihtiyacına yönelir (Pargament, 2011). İnsan sıkıntıda dua eder, çünkü beyni o anda bir çapa arıyor. Huzurda ise bu aciliyet yok olur; aynı zamanda nöroplastisite (yani beynin nöronlarının uyum sağlaması) yoluyla ödül sistemleri aktive olur ve mevcut iyilik "normalleşir" — yani artık fark edilmez hale gelir (Kahneman, 2011).

1.2. Hedonik Uyum: Mutluluğun Zemine Çekilmesi

Psikolojide buna "hedonik uyum" (hedonic (yani haz) adaptation) denir. Brickman ve Campbell (1971), mutluluk düzeyinin büyük kazanımlardan kısa süre sonra başlangıç noktasına geri döndüğünü gösteren çalışmaların öncüsüdür. Yani insan, emekçilikle elde ettiği şeyi edindikten kısa süre sonra onu arka plana taşır; yeni bir hedef belirlenir, yeni bir eksiklik hissedilir.

Lyubomirsky (2008), bu döngüyü şöyle özetler: İstediğimiz şeyi istediğimiz için mi mutlu oluruz, yoksa mutlu olmak için mi isteriz? Araştırmalar ikinci seçeneği güçlü biçimde destekler. Arzunun tatmini, mutluluğu kalıcı kılmaz; arzu yeniden konumlanır.

Buradan şu çıkar: İnsan olmadığında dua etmesinin ardında yalnızca dini bir bilinç yatmaz — bir de beyin fizyolojisi var. Elde ettikten sonra sessizleşmesi ise ahlaki bir başarısızlık değil, en temel nörobilişsel bir eğilimdir. Ama bu onu kabul etmemizi gerektirmez.

"İnsanın içgüdüsel güdülerini anlamak, onları meşrulaştırmak değil, onlarla bilinçli bir diyalog kurmaktır." — Pargament (2011, s. 47)

 

II. Şükrün Psikolojisi: Bir Erdem mi, Bir Beceri mi?

2.1. Şükran Nedir? Tanımlar ve Tartışmalar

Pozitif psikolojinin en önemli isimlerinden Robert Emmons, şükranı iki aşamalı bir bilişsel-duygusal süreç olarak tanımlar: Birinci aşama, hayatımızda iyi olan bir şeyin farkına varma; ikinci aşama ise bu iyiliğin kaynağının en azından kısmen kendimizin dışında olduğunu kabul etmedir (Emmons & McCullough, 2003).

Bu ikinci aşama kritiktir. Çünkü modern birey — özellikle başarı kültürünün hâkim olduğu toplumlarda — elde ettiği her şeyi kendi emeğine, kendi zekâsına bağlamaya meyillidir. "Hak ettim" duygusu, minneti strüktürel olarak engeller. Bu konuya üçüncü bölümde döneceğiz.

McCullough, Emmons ve Tsang (2002), şükranı dört boyutta ele alır: yoğunluk (elde edilen nimete verilen duygusal tepkinin gücü), sıklık (şükranlı olma kapasitesinin günlük yaşama yayılması), kapsam (şükredilen şeylerin çeşitliliği) ve yoğunlaşma (olumsuzluklara rağmen olumluya odaklanma). Bu dört boyuttaki eksiklik, insan psikolojisinde şükransızlığın anatomisini oluşturur.

2.2. Dar Gün Duası, Var Gün Sessizliği

Martin Seligman, pozitif psikolojinin kurucusu olarak şükranı "öğrenilebilir" bir yetkinlik olarak konumlandırır (Seligman, Steen, Park & Peterson, 2005). Buna göre şükran, anlık bir duygu tepkisi değil — geliştirilmesi gereken bir zihinsel alışkanlıktır.

Ancak burada kritik bir paradoks var: Şükran en çok zorlu dönemlerde kendiliğinden tetiklenirken, iyi dönemlerde bilinçli çaba gerektiriyor. Yani insan, sıkıntıda şükrana yaklaşıyor ama sıkıntısı geçince bu kapasiteden uzaklaşıyor. Zorluk bir öğretmen, refah ise çoğu zaman bir uyuşturucu.

"Şükran, iyiliği fark etmek değil; iyiliğin nerede olduğunu ve oraya nasıl geldiğini fark etmektir." — Emmons & McCullough (2003, s. 377)

Bu bağlamda, İslam geleneğindeki şükür anlayışı oldukça ilgi çekicidir. Gazâlî (öl. 1111), şükrün üç boyutunu şöyle sıralar: bilgi (nimeti ve vericisini tanımak), hal (nimetten gelen sevinç ve huşu) ve amel (nimeti, onu verene rıza gösterecek biçimde kullanmak) (Gazzâlî, İhyâu Ulûmi'd Dîn, c. 4). Bu üçlü yapı, modern psikolojinin bilişsel-duygusal-davranışsal modeliyle örtüşmektedir.

 

III. "Hak Ettim" Tuzağı: Nimetin Sahiplenilmesi

3.1. Atıf Kuramı ve Başarının Sahiplenilmesi

Sosyal psikolojide atıf kuramı (attribution theory), insanın olayları nasıl açıkladığını inceler. Weiner'in (1985) atıf modeline göre insanlar, başarıları içsel-istikrarlı-kontrol edilebilir etkenlere (yetenek, çaba), başarısızlıkları ise dışsal ya da değişken etkenlere (şans, koşullar) yükleme eğilimindedir. Bu eğilime "öz-yüceltme yanlılığı" (self-serving bias) denir.

Pratik sonucu şudur: İnsan uzun zamandır istediği bir şeyi elde ettiğinde, o şeyin "gelişini" çoğu zaman kendi çabası ve layıklılığı olarak açıklar. Oysa aynı kişi, daha önce elde edemediği için dua etmiş, yalvarmış, beklemişti. Bu ikisi arasındaki mesafeyi kapatmak — yani "ben istedim, o da oldu" ile "ben istedim, verilen oldu" arasındaki farkı görmek — şükrün özüdür.

3.2. Felsefede Minnetsizlik: Stoacılar ve Varoluşçular

Stoacı felsefede şükran ile minnetsizlik arasındaki mesafe, arzunun yönetilmesiyle doğrudan ilgilidir. Epiktetos (2004), Enchiridion'unda insanı iki alana ayırır: irademize bağlı olanlar ve olmayanlara. Şükran, ikinci kategorideki şeyleri — sağlık, ilişkiler, başarı — birer "hediye" olarak görmeyi gerektirir; çünkü onlar tam anlamıyla bizim elimizde değildir.

Marcus Aurelius ise Düşünceler'de şunu yazar: "Her sabah, bugün müdahalesiz, kibirli, sinsi biriyle karşılaşabileceğimi kendime hatırlat. Ama aynı zamanda, iyi olanı görmek için gözlerimi açık tut." Bu, bilinçli bir şükran pratiğinin öğütüdür — bollukta yapılması gereken bir zihinsel egzersiz.

Varoluşçu gelenek farklı bir noktada durur. Heidegger (2006), "Dasein"in kendi varlığını çoğu zaman gündelik meşguliyetlerde unuttuğunu söyler — insan var olduğunun farkında değildir, çünkü varlığını sorgulamadan yaşar. Varoluşçu şükran ise tam da bu farkındalığa uyanmaktır: var olduğunun, elde ettiğinin, bağlı olduğunun bilincine varmak. Bu bilinç kolay değildir; anksiyete, ölüm düşüncesi ya da büyük bir kayıp gibi sarsıcı bir deneyimle çoğu zaman ancak tetiklenebilir.

"İnsan, sahip olduklarının kıymetini çoğunlukla onları kaybettikten sonra anlar. Bu bir trajedi değil, bir davet olabilir." — Frankl (1985, s. 97)

 

IV. Öz-Utanç: İçindeki Ses Ne Söylüyor?

4.1. Şükransızlığı Fark Ettiğimizde Ne Olur?

"Neden şükretmiyorum?" sorusunu fark eden birey için duygusal süreç genellikle iki yoldan ilerler: ya kendine yönelik sert bir yargılama ("Nasıl bu kadar nankör olabilirim?") ya da savunmacı bir rasyonalizasyon ("Zaten hak etmiştim, neden şükredeyim ki?"). Her ikisi de sağlıklı değildir.

June Price Tangney ve arkadaşları, utanç (shame) ve suçluluk (guilt) arasındaki kritik ayrımı ortaya koyan kapsamlı araştırmalar yürütmüştür. Tangney ve Dearing (2002), utancın benliğin tamamına yönelik olduğunu — "Ben kötü bir insanım" — suçluluğun ise belirli bir davranışa odaklandığını vurgular. Şükransızlığı fark ettiğinde duyulan "utanç" çoğu zaman birincisi türündendir ve bu, değişimi engelleyen, insanı donduran bir duygudur.

Öz-şefkat (self-compassion) perspektifinden Kristin Neff (2011), bu noktada önemli bir ayrım yapar: Öz-eleştiri insanı gelişmeye itmez; aksine, öz-şefkatin — kendi insani sınırlılıklarını görmek ve yine de kendine karşı anlayışlı olmak — asıl motivasyon kaynağı olduğunu gösterir. Şükransızlığınızı fark ettiğinizde kendinizi yargılamak yerine, bunun insan olmanın evrensel bir parçası olduğunu görmek; hem daha gerçekçi, hem de daha dönüştürücüdür.

4.2. İç Ses: Yargılayan mı, Rehber mi?

"İçindeki ses ne der?" sorusu, psikolojik açıdan değerlendirildiğinde, kişinin iç monologunun niteliğiyle doğrudan ilgilidir. Ethan Kross (2021), iç ses araştırmalarında şunu ortaya koyar: İnsanlar kendi kendileriyle nasıl konuştuklarına bağlı olarak hem zihinsel hem de bedensel sağlıkları farklılaşır. Özellikle öz-adlandırma (self-distancing) — yani "Ben neden böyle yaptım?" yerine "Fikret neden böyle yaptı?" gibi kendi adını ya da "sen" zamirini kullanmak — duygusal mesafe yaratır ve daha nesnel bir öz-değerlendirme sağlar.

Şükransızlık durumunda iç ses genellikle şunlardan birini söyler:

"Zaten hak etmiştim." — Bu, minneti yapısal olarak imkânsız kılan bir atıf biçimidir.

"Neden daha önce olmadı ki?" — Bu, nimet odaklı değil, eksiklik odaklı bir zihin yapısını gösterir.

"Bu kadar mı?" — Hedonik uyumun klasik sesi; bir önceki düzey, artık yeterli görünmüyor.

"Hak ettiğim halde neden şükretmedim?" — Öz-utancın tuzağa düştüğü bu soru, çözüme götürmez; çünkü "hak etmek" kavramı içindeki o köklü varsayımı sorgulamaz.

"Kendi kendine sert olmak, gelişmenin yolu değildir. Gelişme, farkındalıkla birlikte gelen öz-şefkatten doğar." — Neff (2011, s. 41)

 

V. İnanç Psikolojisi: Şükrün Manevi Boyutu

5.1. Dini Başa Çıkma ve Şükran

Kenneth Pargament (2011), dini başa çıkma (religious coping) araştırmalarında şükranın manevi boyutuna özel bir yer ayırır. İnsanlar zor dönemlerde tanrısal bir varlıkla bağlantı kurarak anlam inşa eder ve bu bağlantı psikolojik dayanıklılığı güçlendirir. Ancak Pargament'in önemli bulgusu şudur: Aynı dini başa çıkma mekanizmaları, zorluk geçtikten sonra büyük ölçüde devreye girmez.

Bu bulgu, Kur'an'daki betimlerle ve İslam geleneğindeki şükür pratikleriyle derinlemesine örtüşmektedir. Şükür, İslam'da yalnızca zor günleri geride bırakma ritüeli değil; bollukta da sürdürülmesi gereken bir bilinç halidir. Nitekim İslam düşüncesinde "şükr" kavramı aynı zamanda "nimeti fark etmek ve onu amaca uygun kullanmak" anlamına gelir — salt bir söylemden çok bir eylem biçimidir (Yazır, 1935/2011).

5.2. Fıtrat, Minnet ve Unutmak

İslam antropolojisinde fıtrat kavramı, insanın doğasına kodlanmış ilahi bağlantı eğilimini ifade eder (A'râf 7/172). Bu bağlamda şükür, fıtrata dönüş; şükransızlık ise fıtrattan uzaklaşma olarak yorumlanabilir. Hökelekli (2018), psikoloji ile İslami düşünceyi buluşturduğu çalışmalarında insanın dini eğiliminin hem zorlukla hem de refaha karşı duyarlılıkla şekillendiğini ortaya koyar.

Burada kritik bir soru var: İnsan istemeden olan şeyi —o hiç ummadığı anda gerçekleşiveren nimeti— şüphesiz daha fazla fark eder mi? Araştırmalar ilginç bir sonuç gösteriyor: Beklenmedik kazanımlar, beklenen kazanımlardan daha güçlü bir minnettarlık tepkisi üretir (Watkins, 2014). Yani bir paradoks ortaya çıkar — insan en fazla minnettarlığa hazır olduğu anda (beklenmedik iyilik geldiğinde) ya gerçekten şükreder ya da tamamen donakalmaktan kaynaklanan bir suskunluğa gömülür.

 

VI. Güncel Araştırmalar: Şükranın Nörobilimi

6.1. Beyin, Şükran ve Refah

Son on yılda şükran üzerine yapılan nörobilimsel çalışmalar dikkat çekici bulgular ortaya koymuştur. Fox ve arkadaşları (2015), şükran pratiğinin medial prefrontal kortekste (ahlaki yargılama, empati ve değer atfıyla ilişkili alan) aktivasyon artışına yol açtığını göstermiştir. Bu bulgu, şükranın yalnızca bir duygu değil — aynı zamanda bilişsel bir yeniden yapılandırma pratiği olduğunu ortaya koymaktadır.

Emmons ve McCullough'un (2003) klasik çalışmasında, katılımcıların üç gruba ayrıldığı şükran günlüğü deneyi bugün hâlâ alana referans verilen bir çalışmadır. Haftada bir şükran günlüğü tutan grup, haftalık rahatsızlıklarını yazanlara kıyasla daha yüksek yaşam doyumu, daha az somatik şikâyet ve daha fazla yardım etme davranışı sergiledi.

Watkins (2014) ise şükranın dikkat üzerindeki etkisini incelemiş ve "minnetli bireylerin yeni kazanımları daha uzun süre olumlu olarak değerlendirdiğini" — yani hedonik uyuma daha yavaş girdiğini — ortaya koymuştur. Bu son derece anlamlı bir bulgudur: Şükran pratiği, nimetin "sıradanlaşmasını" geciktiriyor.

6.2. Şükranın Sosyal Boyutu

Şükran yalnızca bir iç hal değildir; aynı zamanda güçlü sosyal işlevlere sahiptir. Grant ve Gino (2010), "teşekkür" davranışının —hem almak hem de vermek— sosyal güveni, iş birliğini ve bağlantı hissini artırdığını göstermiştir. McCullough ve arkadaşları (2001) ise şükranı, sosyal bağları güçlendiren "ahlaki bir baro meter" olarak tanımlar: Şükreden bireyler aynı zamanda daha fazla veren, daha yardımsever bireylerdir.

Buradan şu çıkar: Şükransızlık yalnızca bireyi değil, onun çevresindeki ilişki ağını da etkiler. Nimetini görmeyenin başkasının nimetini görmesi zordur. Eksiklikle bakan göz, çoğunlukla kendi dışında da eksiklik görür.

 

VII. Bu Yazı Hakkında Bu Yazı

Bir Yazarın Öz-Sorgulaması

Bu bölümü yazmak en zoruydu.

Bir blog yazısı, şükran üzerine, psikoloji ve felsefe referanslarıyla yazılmış, düzgün kaynak gösterilmiş, akademik bir ton taşıyan bir yazı. Güzel görünüyor. Ama şunu sormak gerek: Bu yazıyı yazan kişi, bugün gerçekten şükretti mi? Sahip olduklarına baktı mı? Yoksa şükran üzerine yazmak, şükretmenin yerini mi tuttu?

Bu soru bir öz-sabotaj değil — bu yazının konusunun tam kalbinde duruyor. Çünkü şükran üzerine konuşmak kolaydır. Şükran üzerine akademik çalışmalar okumak, daha kolaydır. Ama bizzat şükranın içinde olmak — o gerçekten zordur.

Ve işte burada, kâğıda dökülmüş bir paradoks var: Şükrü araştırdıkça şükransızlığınızı daha net görüyorsunuz. Bu bir acı değil aslında — bu bir fırsat. Farkındalık, her zaman şükranın öncüsüdür. Görmeden yaşanamaz.

"Ruhu pisleştiren şeyler hakkında düşünmek, bir tür arınmadır." — Montaigne (1588/2014, Denemeler, III. Kitap)

Peki bu yazı ne işe yarar? Belki hiçbir işe. Belki birini bugün —şu an— duraksatır. Belki birileri okur ve şöyle der: 'Evet, ben de böyleyim. Ama bunu bilmek beni değiştirmiyor.' O zaman da iyi — çünkü 'bilmek ama değişmemek' de bir veridir. Değişimin önündeki engelin ne olduğunu gösterir.

VIII. Şükranı Pratiğe Dönüştürmek

8.1. Araştırma Temelli Yöntemler

Seligman ve arkadaşlarının (2005) pozitif psikoloji müdahaleleri arasında en güçlü etkiye sahip olanlardan biri "üç iyi şey" (three good things) egzersizidir: Her gün üç olumlu şeyi not etmek ve bunların neden gerçekleştiğini açıklamak. Sadece iki haftalık uygulama, mutluluk puanlarını aylarca artırmış ve depresyon belirtilerini azaltmıştır.

Emmons (2007), şükran günlüğü pratiği için şu ilkeyi önerir: Nicelik değil, nitelik. Yüzeysel listeler yerine bir veya iki şeye derinlemesine odaklanmak daha güçlü bir etki üretir.

Kross (2021), iç sesle çalışmak için bir başka strateji sunar: Kendinizle birinci şahıs yerine üçüncü şahıs ya da adınızla konuşmak. "Fikret bugün neye şükredebilir?" sorusu, "Ben neye şükredeyim?" sorusundan daha geniş bir bakış açısı üretir.

Ve belki en önemlisi: Şükranı, yalnızca elde ettiğinizde değil — özellikle sahip olduklarınızı henüz kaybetmemişken — alışkanlık haline getirmek. Bu, hedonik uyumu kıran bir pratiktir.

 

IX. Şükran, Unutmak ve Öz-Utanç: Film, Kitap ve Şiirden Yansımalar

9.1. Filmlerden İzler

Inside Out (Ters Yüz, 2015) — Pixar'ın bu başyapıtı, duyguların birbirini nasıl beslediğini görünür kılar. Neşe karakterinin, Hüzün'ü sürekli kenara iterken aslında anlam ve bağlantıyı da yok ettiğini anlaması; nimeti yalnızca 'mutlu an' olarak değil, tüm yaşanmışlıkla birlikte fark etmenin ne anlama geldiğini sezdirir. Şükran, tüm duyguları görmeye cesaretten geçer.

About Schmidt (Schmidt Hakkında, 2002) — Jack Nicholson'ın canlandırdığı Walter Schmidt, emekliye ayrıldıktan sonra hayatının ne kadar değerli şeylerle dolu olduğunu görür — ama hepsini kaybettikten sonra. Film, sahip olmak ile fark etmek arasındaki trajik mesafeyi gözler önüne serer.

Ikiru (Yaşamak, 1952) — Akira Kurosawa'nın bu zamansız filmi, ölümcül hastalık teşhisi alan bir bürokrat memuru konu alır. Watanabe, ömrü boyunca sahip olduklarına bakmadan yaşamış ve ancak sonun yaklaşmasıyla gerçekten 'var olmaya' başlamıştır. Varoluşçu şükranın en güçlü sinema ifadesi.

9.2. Kitaplardan Sesler

Büyük Saat (The Hours, Michael Cunningham, 2002, Türkçe çev. Gülcihan Özer) — Üç farklı kadının —Virginia Woolf, 1940'ların ev kadını ve modern bir editör— bir günlerini anlatan bu roman, sıradan hayatın içinde gömülü kalan nimetlerin nasıl görünmez kaldığını ustalıkla işler.

Logoterapinin Kurucusu Viktor Frankl, Anlam İstenci'nde (1985, Türkçe çev. Selçuk Budak): Anlam bulan insanın, sahip olduklarına bakarken daha geniş bir lens kullandığını; şükranın anlamla özdeş olduğunu savunur. Toplama kampı deneyiminden süzülen bu bilgelik, koşulsuz nimetin farkındalığı üzerine derin bir ders verir.

Müteşekkir Bir Kalp (Thanks! How the New Science of Gratitude Can Make You Happier, Robert Emmons, 2007, Türkçe çev. Selin Dinç) — Şükran araştırmalarının en kapsamlı popüler bilim kitabı. Akademik bulguları günlük yaşama taşıyan bu eser, hem başlangıç hem de derinleşme için temel bir kaynak.

9.3. Şiirden

 

bir dilek

 

elden gitmeden önce bak,

elindekilere —

çay soğumadan,

ses susmadan,

gün bitmeden.

 

dua, yalnızca yokluğun kapısında çalmaz;

en büyük dua

olanın içinde dururken

"var" diyebilmektir.

 

utanma, unuttuysan;

unutan insan —

hatırlayabilendir de.

 

— Dr. Fikret Gülaçtı

Rumi'nin şu mısraı, bu yazının özeti gibidir (Mesnevî, I. Cilt, beyit 1-3, Türkçe çev. Veled İzbudak):

"Dinle bu neyi, nasıl anlatır ayrılık hikâyesini..." Ney, kökünden koparılmış oluşunun farkındadır ve o farkındalıktan türkü üretir. Şükran da böyledir: Sahip olunanın tadını çıkarmak, biraz da 'olmayabilirdi' sesini duymaktan geçer.

 

Sonuç: Verenle Kalırken Verene Dönmek

Bu yazı boyunca dolaştığımız coğrafyada şunu gördük: Şükransızlık bir ahlak sorunu değil, bir dikkat sorunudur. Hedonik uyum, atıf yanlılıkları, tehdit güdümlü beyin yapısı ve "hak etmek" söylemi — bunların tamamı insanı, sahip olduklarının üstüne oturmuş ama onları göremeyen bir hale getirir.

Öz-utanç —"nasıl şükretmedim"— bu süreçte gerçek bir değişimi tetikleyemez. Çünkü o da bir odak kaymasıdır: Nimetten uzaklaşıp yine kendine, yine eksikliğe, yine yetersizliğe döner. Değişim, eleştiriden değil farkındalıktan gelir. Ve farkındalık, öz-şefkatle birleştiğinde dönüştürücüdür.

Şükranın manevi boyutu ise bunu daha da derinleştirir. Nimeti fark etmek, nimeti verenin varlığını kabul etmektir. Bu kabul, insanı "hak ettim" hikâyesinden çıkarır ve "verildi, ben buradayım" gerçeğine getirir. Bu küçük bir kaymadır — ama varoluşsal açıdan büyük bir dönüşümdür.

Ve şunu hatırlatarak bitirmek gerekir: Şükran, elde edince değil elde edememiş gibi hissederken yapılır. Bugün elinizde olan —sağlığınız, sesiniz, bir bardak çayınız, bu yazıyı okuyabilen gözleriniz— bir gün olmayabilir. Bu bir karamsarlik değil; bu, şimdinin tam ortasında uyanmaya davet.

 

Kaynaklar

Aurelius, M. (2019). Düşünceler (Ç. Cengiz Çekil, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Özgün eser M.S. 161–180)

Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society. In M. H. Appley (Ed.), Adaptation-level theory: A symposium (pp. 287–302). Academic Press.

Cunningham, M. (2002). Büyük saat (G. Özer, Çev.). Doğan Kitap. (Özgün eser 1998)

Emmons, R. A. (2007). Thanks! How the new science of gratitude can make you happier. Houghton Mifflin.

Emmons, R. A., & McCullough, M. E. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377–389. https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.2.377

Epiktetos. (2004). Enchiridion (A. Aydın, Çev.). Morpa Kültür Yayınları. (Özgün eser M.S. 2. yüzyıl)

Fox, G. R., Kaplan, J., Damasio, H., & Damasio, A. (2015). Neural correlates of gratitude. Frontiers in Psychology, 6, 1491. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01491

Frankl, V. E. (1985). Anlam istenci: Logoterapinin temelleri (S. Budak, Çev.). Öteki Yayınevi. (Özgün eser 1969)

Gazzâlî, E. H. (2011). İhyâu ulûmi'd-dîn (A. Serdaroğlu, Çev., 4. cilt). Bedir Yayınevi. (Özgün eser 12. yüzyıl)

Grant, A. M., & Gino, F. (2010). A little thanks goes a long way: Explaining why gratitude expressions motivate prosocial behavior. Journal of Personality and Social Psychology, 98(6), 946–955. https://doi.org/10.1037/a0017935

Heidegger, M. (2006). Varlık ve zaman (K. H. Ökten, Çev.). Agora Kitaplığı. (Özgün eser 1927)

Hökelekli, H. (2018). Psikoloji, din ve eğitim yönüyle insanî değerler (3. baskı). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları.

Kahneman, D. (2011). Hızlı ve yavaş düşünme (O. Yıldırım, Çev.). Varlık Yayınları. (Özgün eser 2011)

Kross, E. (2021). İç ses: Kafamızdaki konuşmanın gücü ve nasıl kullanacağımız (T. Bilgin, Çev.). Domingo. (Özgün eser 2021)

Lyubomirsky, S. (2008). The how of happiness: A scientific approach to getting the life you want. Penguin Press.

McCullough, M. E., Emmons, R. A., & Tsang, J. A. (2002). The grateful disposition: A conceptual and empirical topography. Journal of Personality and Social Psychology, 82(1), 112–127. https://doi.org/10.1037/0022-3514.82.1.112

McCullough, M. E., Kilpatrick, S. D., Emmons, R. A., & Larson, D. B. (2001). Is gratitude a moral affect? Psychological Bulletin, 127(2), 249–266. https://doi.org/10.1037/0033-2909.127.2.249

Montaigne, M. de. (2014). Denemeler (S. Eyüboğlu, Çev., 3. Kitap). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Özgün eser 1588)

Neff, K. D. (2011). Self-compassion: The proven power of being kind to yourself. William Morrow.

Pargament, K. I. (2011). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. Guilford Press.

Rûmî, M. C. (2017). Mesnevî (V. İzbudak, Çev., I. Cilt). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. (Özgün eser 13. yüzyıl)

Seligman, M. E. P., Steen, T. A., Park, N., & Peterson, C. (2005). Positive psychology progress: Empirical validation of interventions. American Psychologist, 60(5), 410–421. https://doi.org/10.1037/0003-066X.60.5.410

Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and guilt. Guilford Press.

Watkins, P. C. (2014). Gratitude and the good life: Toward a psychology of appreciation. Springer.

Weiner, B. (1985). An attributional theory of achievement motivation and emotion. Psychological Review, 92(4), 548–573. https://doi.org/10.1037/0033-295X.92.4.548

Yazır, E. H. (2011). Hak dini Kuran dili (C. 4). Akçağ Yayınları. (Özgün eser 1935)

 

 

fgulacti.blogspot.com  |  fikretgulacti24@gmail.com  |  @fikret_gulacti www.profdrfikretgulacti.com

 

WhatsApp'ta Paylaş