BEN KİMİM? İnsanın Biricikliği, Kendilik Bilinci ve Dönüşüm Kapasitesi Üzerine

 

 

 

BEN KİMİM?

İnsanın Biricikliği, Kendilik Bilinci ve Dönüşüm Kapasitesi Üzerine

BÖLÜM I: İNSANIN BİRİCİKLİĞİ — MİLATTAN ÖNCE'DEN GÜNÜMÜZE BİR YOLCULUK

Aynada Kendini Gören Tek Varlık

Evrenin milyarlarca yıllık serüveninde, sayısız canlı türü gelip geçmiştir. Her biri doğanın yasalarına, içgüdülerine, genetik mirasına sadakatle bağlı olarak yaşamını sürdürmüştür. Ancak bir nokta geldi; bu gezegende garip bir varlık belirdi: aynada kendini gören, kendi varoluşunu sorgulayan, 'Ben kimim?' diye soran bir varlık. İnsan.

Psikoloji, felsefe, ilahiyat ve edebiyatın kesiştiği bu büyük soruya bugün çok katmanlı bir yolculukla yaklaşmak istiyorum. Milattan öncesinden günümüze, Antik Yunan'dan Uzak Doğu'ya, İslam medeniyetinden modern psikolojiye uzanan bu yolculukta tek bir sorunun peşinde olacağız: İnsana biricikliğini ve eşsizliğini veren nedir?

Yunus Emre'nin Çığlığı

İlim ilim bilmektir,
İlim kendin bilmektir.
Sen kendini bilmez isen,
Ya nice okumaktır.

Okumaktan murat ne?
Kişi Hakk'ı bilmektir.
Çün okudun bilmezsen,
Ha bir kuru emektir.

Yunus Emre'nin bu dizelerini yüzyıllardır okuyoruz; çünkü içinde zamansız bir hakikat taşıyor. Bilginin asıl gayesinin benlik bilinci olduğunu söyleyen bu dizeler, aslında modern psikolojinin 'self-awareness' (öz farkındalık) kavramını yüzyıllar öncesinden dile getirmektedir. Ancak Yunus'un kastettiği bilme, yalnızca bilişsel bir eylem değil; varoluşsal, manevi ve dönüştürücü bir tanışmadır — kendinle yüzleşmek, kendini duymak, özüne ulaşmak.

Antik Yunan: 'Kendini Bil' — Delfi'nin Sesi

Milattan önce 6. yüzyılda, Delfi Tapınağı'nın sütununa kazınmış iki Yunanca kelime, Batı felsefesinin temeliyle örtüşür: 'Gnothi Seauton' — Kendini bil. Sokrates, bu buyruğu salt bir ahlak kuralı olarak değil; tüm bilgeliğin başlangıç noktası olarak kabul etti.

"Sınanmamış bir hayat yaşanmaya değmez." — Sokrates (Platon, Savunma, M.Ö. 399)

Sokrates'e göre insanı hayvandan ayıran şey, logos'tur — akıl ve dil. Ama daha da önemlisi, bu aklı kendi üzerine döndürebilme kapasitesidir. Hayvan kendi varoluşunu sorgulamaz; insan ise hem sorgu hem de sorgulanandır. Platon bu anlayışı derinleştirerek ruhun ölümsüzlüğünü ve bilginin aslında ruhun kendi içinde zaten var olan bir hatırlama (anamnesis) olduğunu savunmuştur (Platon, Phaidon, M.Ö. 360).

Aristoteles ise insanı 'zoon politikon' (siyasal hayvan) ve daha da derin bir anlamda 'logikon zoon' (akıl sahibi canlı) olarak tanımlamıştır. Aristoteles'e göre insanın eudaimonia'ya — gerçek mutluluğa, çiçeklenmeye — ulaşması, ancak aklın erdemle birlikte işletilmesiyle mümkündür (Aristoteles, Nikomakhosçu Etika, M.Ö. 350). Bu, modern psikolojideki 'öz-gerçekleştirme' kavramının en kadim öncüsüdür.

Stoacılar: İçsel Özgürlük ve Öz-Denetim

Roma İmparatorluğu'nun en karanlık ve en görkemli dönemlerinde, Stoacı filozoflar insanın biricikliğini farklı bir açıdan ele aldı. Marcus Aurelius, sarayın göbeğinde, taht üzerinde oturan imparator olmasına rağmen şu satırları yazdı:

"Dışarıdan gelen şeyler seni rahatsız etmez; seni rahatsız eden şey onlar hakkındaki düşüncendir. Ve bu düşünceyi değiştirme gücü sende." — Marcus Aurelius, Düşünceler (M.S. 170-180 civarı), II. 11

Epiktetos, köle olarak doğmuş, özgürlüğünü hiçbir zaman yasal anlamda elde edememiş olmasına karşın, insanın en temel biricikliğini şu sözlerle ifade etmiştir:

"İnsanlar olaylardan değil, olaylar hakkındaki görüşlerinden tedirgin olurlar." — Epiktetos, El Kitabı (Enchiridion), M.S. yaklaşık 100

Stoacılar, insanın içsel dünyasını dış dünyadan bağımsız biçimde düzenleyebilme kapasitesini — prohairesis (tercih gücü) — insanın en temel biricikliği olarak görmüştür. Bu anlayış, modern bilişsel-davranışçı terapinin (CBT) doğrudan felsefi atasıdır. Aaron Beck ve Albert Ellis, 20. yüzyılda bu kadim sezgiyi klinik bir çerçeveye oturtmuşlardır (Beck, 1979; Ellis, 1962).

İslam Medeniyeti: Nefsin Katmanları ve Bezm-i Elest

İslam düşüncesinde insan, yalnızca biyolojik ya da akılsal bir varlık olmanın ötesinde, Allah'ın 'Ruhundan üfürdüğü' (Hicr, 15:29) kutsal bir emanet taşıyan varlıktır. Bu teolojik çerçeve, insana hem eşsiz bir değer hem de derin bir sorumluluk yükler.

"Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti." — Kur'an-ı Kerim, Bakara Suresi, 2:30

Halife kavramı, Kur'an tefsirlerinde sadece siyasi bir yönetici değil; varlığın anlamını anlama ve taşıma kapasitesine sahip, sorumluluk yüklü bir 'bilinçli varlık' olarak yorumlanmıştır (Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, 1935).

Bundan da derin bir boyut, 'bezm-i elest' anlatısıdır:

"Hani Rabbin, Âdem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini alıp kendilerini bizzat şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti; onlar da: 'Evet, şahidiz' demişlerdi..." — Kur'an-ı Kerim, A'râf Suresi, 7:172

Türk-İslam düşüncesinde bu ayet, insanın ruhunda taşıdığı ilahi bir hatırayı simgelemektedir. Ruh, bedenin tutsağı olmadan önce Allah ile bir ahit kurmuştur. Gülaçtı (2024), bu anlatıyı bağlanma kuramıyla ilişkilendirerek, insanın varoluşsal güvenli bağlanma ihtiyacının teolojik kökenine dikkat çekmiştir.

İslam'ın büyük tasavvuf geleneğinde de benlik bilinci merkezi bir yer tutar. Mevlânâ Celâleddin-i Rumî, Hz. Mesnevi'sinin ilk on sekiz beytinde insan ruhunu, aslından kopmuş bir kamışa benzetir:

Bişnev in ney çon şikayet mi-konad,
Ez jodai-ha hikayyet mi-konad.

Dinle bu ney nasıl şikayetler eder,
Ayrılıklardan nasıl hikayetler anlatır.

Ney şeker isteyene şeker verir,
Ney her şeyden perde yırtandır.

Sır benden uzak değil ama,
O ışıkta göz yok, kulak bende.

Rumî'ye göre insan, özünden ayrı düşmenin acısını hisseden tek varlıktır. Kamışın kesildikten sonra kamışlığı özlemesi gibi, insan da fıtratındaki ilahi kökenini özler. Bu özlem — psikologların 'anlam arayışı' dediği şey — insanın biricikliğinin en derin katmanıdır (Rumî, Mesnevi; Chittick, 1983).

İbn Arabî ve Nefsin Keşfi: El-İnsan-ül Kâmil

Endülüslü büyük sufi-filozof Muhyiddin İbn Arabî (1165-1240), insanı 'el-insanü'l-kâmil' — tam/mükemmel insan — kavramıyla tanımlamıştır. Ona göre insan, içinde tüm isim ve sıfatlarıyla Hakk'ın tecellisini yansıtabilen bir ayna olmak potansiyeline sahiptir. Bu kavram, Batı psikolojisindeki 'öz-gerçekleştirme' ve 'bütünleşme' kavramlarıyla derin yapısal benzerlikler taşır (İbn Arabî, Fusus el-Hikem; Izutsu, 1983).

İbn Arabî, nefsin katmanlarını ele alırken insanın dönüşüm kapasitesini evrenin özünde görmüştür: 'Onu bilen kendini bilir, kendini bilen Rabbini bilir.' Bu söz — Arapça kaynaklarda Hz. Peygamber'e de atfedilen 'Men arefe nefsehu fakat arefe Rabbeh' — kendilik bilincini ilahi bilgiye uzanan bir köprü olarak konumlandırır.

Gazâlî: Öz-Bilgi Etiği ve Psikolojinin İlk Ansiklopedisi

İmam Gazâlî (1058-1111), yazdığı İhyâü Ulûmi'd-Dîn adlı dev eserinde insanın iç dünyasını sistematik biçimde incelemiş; nefs, kalp, ruh ve akıl arasındaki ilişkileri günümüz psikolojisini çağrıştıran bir titizlikle haritalandırmıştır. Gazâlî, insanın kendini bilmesini hem dini bir görev hem de psikolojik bir sağlık şartı olarak görmüştür. 'Kalbin ilaçları' adını verdiği iç temizlenme süreçleri, modern psikoterapi yöntemlerinin öncüsü sayılabilir (Gazâlî, İhyâü Ulûmi'd-Dîn; Akhtar, 2018).

Hint Felsefesi: Atman, Brahman ve Neti Neti

Hint düşüncesinin en kadim metinlerinden Upanişadlar (M.Ö. yaklaşık 800-200), insanın özünde Atman'ı — evrensel benliği — barındırdığını öğretir. Atman ile Brahman (evrensel bilinç) arasındaki özdeşlik: 'Tat tvam asi' — Sen de O'sun — insan bilincinin sonsuz derinliğine işaret eder (Chandogya Upanişad, M.Ö. yaklaşık 700).

"Kendinizi keşfetmek, Tanrı'yı keşfetmektir." — Ramana Maharshi, 20. yüzyıl Hintli bilge

Budizm'de ise ego'nun geçiciliği ve 'anatta' (özsüzlük) öğretisi, paradoksal biçimde insanın en derin dönüşümüne zemin hazırlar. Kendilik'in sabit bir nesne olmadığını, aksine sürekli akış halinde olduğunu kabul eden Budist anlayış, modern psikolojinin 'narrative self' (anlatısal benlik) ve 'fluid identity' (akışkan kimlik) kavramlarıyla çarpıcı paralellikler taşır (Epstein, 1995; Gergen, 1991).

Uzak Doğu: Konfüçyüs, Tao ve Kendini Gerçekleştirme

Çin'in büyük düşünürü Konfüçyüs (M.Ö. 551-479), insanın ahlaki gelişimini 'ren' (erdem/insanlık) kavramı çerçevesinde ele almış; kişinin kendini geliştirmesini hem bireysel hem toplumsal bir görev olarak görmüştür:

"Bilgelik; neyi bildiğini bilmek ve neyi bilmediğini bilmektir." — Konfüçyüs, Analektler, M.Ö. yaklaşık 475

Taoizm'in kurucusu Lao Tzu ise insanın biricikliğini daha sezgisel bir dille ifade etmiştir:

"Başkalarını bilmek akıldır. Kendini bilmek aydınlanmadır." — Lao Tzu, Tao Te Ching, M.Ö. 6. yüzyıl, Bölüm 33

Japon Zen geleneği de kendilik sorusunu köklü biçimde ele almıştır. 'Sen doğmadan önce yüzün nasıldı?' sorusu, Batı metafiziğindeki 'cogito ergo sum'un tam karşıt ucunda durur: Burada düşünce değil, salt farkındalık, asıl gerçekliktir. Bu anlayış, Jon Kabat-Zinn'in mindfulness (bilinçli farkındalık) programının temel felsefesine katkıda bulunmuştur (Kabat-Zinn, 1994).

Rönesans ve Hümanizm: İnsan Evrenin Merkezinde

Rönesans döneminin büyük düşünürlerinden Pico della Mirandola, 1486 yılında yazdığı 'İnsanın Onuru Üzerine Konuşma' adlı eserinde insanın eşsizliğini dile getirdiği bu satırları, adeta Kur'an'daki halife kavramının seküler yankısı gibi okumak mümkündür:

"Seni belli bir yer veya belirli bir biçimle sınırlamadım, ne de sana özel bir görev verdim. Arzuna ve düşüncene göre kendi doğanı kendin belirleyeceksin." — Pico della Mirandola, İnsanın Onuru Üzerine Konuşma, 1486

Bu pasajda anlatılan tanrısal konuşma, insanı diğer tüm varlıklardan ayıran şeyi açıkça ortaya koyar: Özgür irade ve dönüşüm kapasitesi. İnsan; taş gibi donuk değil, bitki gibi yalnızca büyüyen değil, hayvan gibi sadece içgüdülerle hareket eden değil; kendi biçimini seçebilen, kendini yeniden inşa edebilen tek varlıktır.

 

BÖLÜM II: MODERN PSİKOLOJİ VE SOSYOLOJİDE BENLİK — DÖNÜŞÜM VE ENTEGRASYON

William James ve Benliğin Keşfi: Psikolojinin Başlangıcı

Modern psikolojinin kurucularından William James, 1890 yılında yayımlanan 'Psikoloji İlkeleri' adlı eserinde benliği 'I' (özne ben) ve 'Me' (nesne ben) olarak ikiye ayırmıştır. Bu ayrım, insanın hem deneyim yaşayan hem de o deneyimi gözlemleyen bir yapıya sahip olduğunu gösterir — yani insan kendi bilincini nesne olarak alabilir. Bu refleksif bilinç kapasitesi, James'e göre insanı doğada eşsiz kılan en temel özelliklerden biridir (James, 1890/1983).

Sigmund Freud: İd, Ego ve Süperego — Karanlıktaki Ben

Freud, insan benliğini üç katmanlı bir yapı olarak modellemiştir: İd (ilkel dürtüler), Ego (gerçeklik ilkesi) ve Süperego (içselleştirilmiş ahlak). Freud'a göre insan biricikliği, bu üç güç arasındaki çatışmayı bilinçli biçimde yönetme kapasitesinde yatar (Freud, 1923/2016). Psikanalitik kür — 'Es war, soll Ich werden' (İd nerede idiyse, Ego oraya ulaşmalıdır) — aslında bir öz-bilgi ve entegrasyon sürecidir.

Carl Gustav Jung: Gölge, Persona ve Benliğin Bütünleşmesi

Jung, Freud'un mirasını alıp çok daha geniş bir mitolojik, kolektif ve spiritüel çerçevede yeniden inşa etmiştir. Onun 'individuation' (bireyleşme) kavramı, insanın kendi içindeki tüm zıtlıkları — gölge ve persona, anima ve animus — bütünleştirerek Öz'e ulaşması sürecidir:

"Dış ışığı kontrol etmek yerine kendi içini aydınlatmak; bu tek ve gerçek maceradır." — Carl Gustav Jung, Psikoloji ve Alkimya, 1944

Jung, Yunus Emre'nin, Rumî'nin ve İbn Arabî'nin sezgisel olarak ifade ettiği şeyi sistematik bir psikoloji diliyle yeniden kurmuştur: Kendilik, bulunulacak değil, inşa edilecek; ya da daha doğrusu, içinde zaten varolan ancak bastırılmış olan şeyin yüzeye çıkarılmasıyla kazanılacak bir bütünlüktür (Jung, 1959/2014; Stevens, 1994).

Abraham Maslow: İhtiyaçlar Hiyerarşisi ve Öz-Gerçekleştirme

20. yüzyılın en etkili psikoloji modellerinden birini kuran Abraham Maslow, insanın diğer tüm canlılardan farklı olarak 'öz-gerçekleştirme' — yani içsel potansiyelini tam anlamıyla açığa çıkarma — ihtiyacına sahip olduğunu savunmuştur. Maslow (1954/2019), öz-gerçekleşmiş bireylerin özelliklerini incelediğinde şunları saptamıştır: Gerçekliği yüksek doğrulukla algılar; kendilerini ve başkalarını oldukları gibi kabul ederler; yaratıcı, özerk ve problem odaklıdırlar; zirve deneyimler yaşarlar.

Maslow'un öz-gerçekleştirme kavramı, hem Konfüçyüs'ün 'ren' idealinin hem de İslam'daki 'insan-ı kâmil' anlayışının psikoloji diline çevrilmiş hali gibi okunabilir (Koltko-Rivera, 2006).

Viktor Frankl: Anlam Arayışı ve Varoluşun Temeli

Auschwitz toplama kampından sağ çıkan psikiyatrist Viktor Frankl, gördüğü insanlık dışı koşullar içinde şu gerçeği gözlemledi: İnsanın son özgürlüğü, herhangi bir koşul altında tutumunu seçebilme özgürlüğüdür.

"İnsandan her şey alınabilir; yalnızca biri alınamaz: Verilen koşullar karşısında tutumunu seçme, kendi yolunu belirleme özgürlüğü." — Viktor Frankl, İnsanın Anlam Arayışı, 1946/1985

Frankl'ın logoterapi anlayışı, insanın anlam yaratma kapasitesini — varoluşunun merkezine koyar. Bu kapasite, ne bir hayvanda ne de bir robotta bulunabilir. Anlam, iklim koşullarına ya da genetik kodlara verilen otomatik bir tepki değil; insanın aktif yorumlama ve seçim eyleminin ürünüdür (Frankl, 1985; Batthyány & Levinson, 2009).

Erikson ve Kimlik Gelişimi: 'Ben Kimim?' Sorusunun Psikososyal Cevabı

Erik Erikson, insanın kimlik gelişimini sekiz psikososyal kriz dönemine ayırmıştır. Gençlik döneminde yaşanan 'kimlik - kimlik karmaşası' krizi (5. evre), insanın 'Ben kimim?' sorusunu doğrudan varoluşsal düzeyde sorduğu dönemdir. Erikson'a göre bu soruyu cesaretle ve tutarlı biçimde yanıtlayabilen bireyler, gerçek bir kimlik bütünlüğüne kavuşabilir (Erikson, 1968/1994).

İlginç bir nokta: Erikson'un modeli evrensel iddiası taşısa da, Batılı bireyci toplumları baz alarak oluşturulmuştur. Kolektivist kültürlerde — Türk, Japon, Hint toplumlarında — kimlik salt bireysel bir proje değil, ilişkisel ve toplumsal bir süreçtir (Markus & Kitayama, 1991). Bu bağlamda Türk kültüründe kimlik, hem bireysel 'ben' hem de 'biz' bilincinin iç içe geçmesiyle şekillenir — bu durum, aslında Rumî'nin 'Beni benden aldı gitti' dediği aşkın boyutuyla da bağdaşır.

Sosyoloji: Ayna Benlik, Sembolik Etkileşimcilik ve İnşa Edilen Kimlik

Sosyolog Charles Horton Cooley, 1902'de 'ayna benlik' (looking-glass self) kavramını önermiştir: Kendilik algısı, başkalarının bize nasıl baktığına dair zihinsel temsillerimizden oluşur. 'Ben, bana yönelen bakışın bir yansımasıyım' (Cooley, 1902/1983). Bu, Yunus'un 'Ya nice okumaktır' dediği şeyi sosyolojik düzlemde ele alır: İnsan, başkasını tanımak yerine, başkasını ayna yapmak yerine kendini bilmelidir.

George Herbert Mead (1934/2015), 'Ben' ve 'Bana' arasındaki diyalektik süreçte insanın hem özne hem nesne olabileceğini, yani kendini gözlemleyip yeniden inşa edebildiğini ortaya koymuştur. Bu sosyal benlik anlayışı, insanın 'doğal sabit bir özden' değil, süregiden bir sosyal etkileşim sürecinden oluştuğunu gösterir.

Erving Goffman ise dramaturji metaforunu kullanmıştır: Hayat bir sahnedir ve insan her bağlamda farklı maskeler takarak farklı rolleri oynar (Goffman, 1959/2014). Ama maskeler arkasındaki 'gerçek ben' nedir? İşte bu soruya verilen cevap, insanın biricikliğinin ve aynı zamanda varoluşsal anksiyetesinin kaynağında yatar.

Bağlanma Kuramı ve İlahi Bağlanma: Bowlby'den Tanrı'ya Uzanan Köprü

John Bowlby'nin geliştirdiği Bağlanma Kuramı (1969/1982), insanın doğumdan itibaren güvenli bir bağlanma figürüne — koruyucu ve güvenilir bir 'öteki'ne — derin bir ihtiyaç duyduğunu göstermiştir. Bu ihtiyaç, birincil bakım verenden başlayarak romantik ilişkilere ve — Granqvist'in çalışmalarının öne sürdüğü üzere — Tanrı ile kurulan ilişkiye kadar uzanır.

Granqvist ve Kirkpatrick (2004), bağlanma boyutlarının (güvenli, kaygılı, kaçıngan) dini deneyimler ve Tanrı'ya yönelik içsel çalışma modellerini doğrudan şekillendirdiğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, Kur'an'ın A'raf 172'de tanımladığı bezm-i elest anlatısını psikolojik bir perspektiften destekler niteliktedir: İnsan, ruhunun en derininde ilahi bir 'güvenli üs'e duyduğu özlemle yaşar (Gülaçtı, 2024; Kirkpatrick, 2005).

Pozitif Psikoloji: Güçlü Yönler, Erdemler ve İnsan Özü

Martin Seligman ve Mihaly Csikszentmihalyi öncülüğünde gelişen Pozitif Psikoloji (2000), psikolojik araştırmanın yalnızca bozuklukları değil; insan güçlerini, erdemlerini ve gelişimini de incelemesi gerektiğini savunmuştur. Seligman'ın PERMA modeli (Positive Emotions, Engagement, Relationships, Meaning, Accomplishment), insanın tam anlamıyla çiçeklenebilmesi için ihtiyaç duyduğu beş temel unsuru tanımlar (Seligman, 2011).

Bu model, Aristoteles'in eudaimonia anlayışıyla, Maslow'un öz-gerçekleştirme kavramıyla ve Konfüçyüs'ün ren idealinin modern psikoloji diline çevrilmiş halidir. İnsan, anlam ve erdem içinde yaşadığında — salt zevk peşinde koşmaktan farklı olarak — biricik bir varlık olarak kendini gerçekleştirir (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000).

Nörobilim: Beyin Kendini Tanıyabilir mi?

Modern nörobilim, insanın benlik bilincinin beynin belirli ağlarında — özellikle 'default mode network' (varsayılan mod ağı) — temellendiğini ortaya koymuştur. Bu ağ, bireyin kendi hakkında düşündüğünde, anılarını taradığında, gelecek planladığında ya da başkasının bakış açısını aldığında devreye girer (Buckner, Andrews-Hanna & Schacter, 2008).

Nöroteoloji alanında çalışan Andrew Newberg ve arkadaşları (2001), derin meditasyon ve dua sırasında beynin parietal korteksinde aktivitenin azaldığını — yani 'ben-öteki' sınırının eridiğini — göstermiştir. Bu nörobiyolojik bulgu, Budist 'anatta' öğretisiyle, Rumî'nin 'fenâ' kavramıyla ve sufi geleneğinin 'erimek' metaforuyla şaşırtıcı biçimde örtüşmektedir.

Bu veri şunu söyler: İnsan beyni, hem bir 'ben' inşa eder hem de o 'ben'i aşabilme kapasitesi taşır. Bunu yapabilen tek biyolojik varlık insandır.

Paulo Coelho ve Edebiyatın Biriciklik Tanıklığı

Edebiyat, felsefe ve psikolojinin ulaşamadığı yerlere dil gönderir. Paulo Coelho'nun 'Simyacı' adlı eserinde 'Kişisel Efsane' kavramı, insanın içindeki biricik yaşam çağrısına karşılık gelir:

"Her insan hayatını ararken tüm Evren'in onun tarafında olduğunu öğrenir." — Paulo Coelho, Simyacı, 1988

Türk edebiyatının büyük romancılarından Ahmet Hamdi Tanpınar, 'Huzur' romanında İstanbul'u ve insanın iç sesini iç içe geçirerek anlatır; insanın kendi geçmişiyle, kültürel belleğiyle, varoluşsal geleceğiyle hesaplaşmasını sanata dönüştürür:

"Biz kendimizle hesaplaşmak için yaşarız. Bu hesap hiçbir zaman tam kapanmaz; ama onun peşinde olmak, var olmaktır." — Ahmet Hamdi Tanpınar, Huzur, 1949

Fyodor Dostoyevski, 'Karamazov Kardeşler'de Ivan'ın 'Büyük Engizisyoncu' bölümünde insanın özgür iradesini tartışmaya açar: Özgürlük, bazen insanın en ağır yüküdür. Ama bu yük, insana özgüdür. Dostoyevski'ye göre insan, kötülüğü ve iyiliği seçebilme kapasitesi sayesinde hem trajik hem de yüce bir varlıktır (Dostoyevski, 1880/2013).

'Sen Kendini Bilmez isen' — Var Olmanın Asıl Meselesi

Milattan önce altı yüzde Delphi'de, bir tapınak sütununa kazınan iki kelimeden başladık. Asya steplerinden yükselen sufi seslerine, Çin'in bilge dağlarına, Hint'in Upanişad bilgeliğine, Roma imparatorunun sabah duasına ve modern nörobilim laboratuvarlarına kadar uzandık. Yolculuğun her durağında aynı hakikatle karşılaştık:

İnsan, kendini sorabilen tek varlıktır. Bu 'sorabilme' kapasitesi, insanı yalnızca doğanın bir ürünü olmaktan çıkarır; onu kendi varoluşunun hem yaratıcısı hem de gözlemcisi yapar.

Yunus'un dediği gibi: İlim, kendin bilmektir. Aristoteles'in dediği gibi: Bilinçsiz yaşam yaşanmaya değmez. Rumî'nin dediği gibi: Özlemle yanmak, insanın en gerçek halidir. Frankl'ın dediği gibi: Anlam seçmek, son ve en büyük özgürlüktür.

Ben aradım kendimi,
Her kitapta, her yolda, her sessizlikte.
En sonunda gördüm ki:
Arayan da, aranan da bendim.

Ne taşın anlaması var yıkılmanın,
Ne bitkinin korkusu solmanın.
Ama ben —
Hem yıkılırım hem yeniden bina ederim,
Hem solar hem yeni bir bahar ararım.

Beni biricik kılan bu değil midir:
Tükenebilmek, ama tükenmemek;
Kaybolmak, ama bulunabilmek;
Sormak — ta ki cevap olana kadar.

— Dr. Fikret Gülaçtı

Kaynakça

 

Akhtar, S. (2018). A web of sorrow: Mistrust, jealousy, lovesickness, shamefacedness, regret, and the seventh deadly sin. Karnac Books.

Aristoteles. (M.Ö. 350/2007). Nikomakhosçu Etika (S. Babür, Çev.). Bilgesu Yayıncılık.

Batthyány, A., & Levinson, J. (Eds.). (2009). Existential psychotherapy of meaning: Handbook of logotherapy and existential analysis. Springer.

Beck, A. T. (1979). Cognitive therapy and the emotional disorders. Meridian.

Bowlby, J. (1969/1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books.

Buckner, R. L., Andrews-Hanna, J. R., & Schacter, D. L. (2008). The brain's default network: Anatomy, function, and relevance to disease. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124(1), 1–38. https://doi.org/10.1196/annals.1440.011

Chittick, W. C. (1983). The Sufi path of love: The spiritual teachings of Rumi. State University of New York Press.

Coelho, P. (1988/2019). Simyacı (A. Sönmezay, Çev.). Can Yayınları.

Confucius. (M.Ö. 475/1997). The analects (D. C. Lau, Trans.). Penguin Books.

Cooley, C. H. (1902/1983). Human nature and the social order. Transaction Books.

Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. Harper & Row.

Dostoyevski, F. (1880/2013). Karamazov kardeşler (E. Gürol, Çev.). İletişim Yayınları.

Elmalılı Hamdi Yazır. (1935). Hak dini Kur'an dili (Cilt 1-9). Diyanet İşleri Reisliği.

Ellis, A. (1962). Reason and emotion in psychotherapy. Lyle Stuart.

Epiktetos. (M.S. yaklaşık 100/2012). El kitabı (A. Baydur, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Epstein, M. (1995). Thoughts without a thinker: Psychotherapy from a Buddhist perspective. Basic Books.

Erikson, E. H. (1968/1994). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.

Frankl, V. E. (1946/1985). Man's search for meaning. Washington Square Press.

Freud, S. (1923/2016). Ego ve id (A. Tekşen, Çev.). Oda Yayınları.

Gazâlî, İ. M. (M.S. 11. yüzyıl/2002). İhyâü ulûmi'd-dîn (A. Serdaroğlu, Çev.). Bedir Yayınevi.

Gergen, K. J. (1991). The saturated self: Dilemmas of identity in contemporary life. Basic Books.

Goffman, E. (1959/2014). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.

Granqvist, P., & Kirkpatrick, L. A. (2004). Religious conversion and perceived childhood attachment insecurity: A meta-analysis. International Journal for the Psychology of Religion, 14(4), 223–250. https://doi.org/10.1207/s15327582ijpr1404_1

Gülaçtı, F. (2024). Attachment theory, religious experience, and fitrah: A comprehensive model proposal for elucidating the relationship between God and attachment. [Yayımlanmış akademik çalışma].

Ibn Arabi, M. (1229/1980). The bezels of wisdom (R. W. J. Austin, Trans.). Paulist Press.

Izutsu, T. (1983). Sufism and Taoism: A comparative study of key philosophical concepts. University of California Press.

James, W. (1890/1983). The principles of psychology. Harvard University Press.

Jung, C. G. (1944/2014). Psikoloji ve alkimya (N. Nirven, Çev.). Pinhan Yayıncılık.

Jung, C. G. (1959/2014). Aion: Benliğin olgubilimi (E. Büyükinal, Çev.). Pinhan Yayıncılık.

Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever you go, there you are: Mindfulness meditation in everyday life. Hyperion.

Kirkpatrick, L. A. (2005). Attachment, evolution, and the psychology of religion. Guilford Press.

Koltko-Rivera, M. E. (2006). Rediscovering the later version of Maslow's hierarchy of needs: Self-transcendence and opportunities for theory, research, and unification. Review of General Psychology, 10(4), 302–317. https://doi.org/10.1037/1089-2680.10.4.302

Kur'an-ı Kerim. (2001). (D. Elmalılı Hamdi Yazır, Meali ve Tefsiri). Azim Dağıtım. [Bakara 2:30; Hicr 15:29; A'râf 7:172'den alıntılar].

Lao Tzu. (M.Ö. 6. yüzyıl/2013). Tao te ching (A. Çolak, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Marcus Aurelius. (M.S. 170-180/2011). Düşünceler (Ü. Aydın, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Markus, H. R., & Kitayama, S. (1991). Culture and the self: Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review, 98(2), 224–253. https://doi.org/10.1037/0033-295X.98.2.224

Maslow, A. H. (1954/2019). Motivation and personality (3rd ed.). Pearson.

Mead, G. H. (1934/2015). Mind, self, and society. University of Chicago Press.

Mevlânâ Celâleddin-i Rumî. (M.S. 13. yüzyıl/1990). Mesnevi (V. İzbudak, Çev.). Millî Eğitim Bakanlığı.

Newberg, A., D'Aquili, E., & Rause, V. (2001). Why God won't go away: Brain science and the biology of belief. Ballantine Books.

Pico della Mirandola, G. (1486/2012). İnsanın onuru üzerine konuşma (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınevi.

Platon. (M.Ö. 360/2012). Phaidon (N. Şahinler, Çev.). Kabalcı Yayınları.

Platon. (M.Ö. 399/2014). Sokrates'in savunması (T. Gökçöl, Çev.). Sosyal Yayınlar.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.

Seligman, M. E. P., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55(1), 5–14. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.5

Stevens, A. (1994). Jung: A very short introduction. Oxford University Press.

Tanpınar, A. H. (1949/2009). Huzur. Dergâh Yayınları.

Upanişadlar. (M.Ö. yaklaşık 700/2006). Chandogya Upanişad (T. Yazgan, Çev.). Ruh ve Madde Yayınları.

Yunus Emre. (14. yüzyıl/2004). Yunus Emre divanı (M. F. Gürtunca, Haz.). Sağlam Kitabevi.

 

 

 

WhatsApp'ta Paylaş